Η Σάρτη πριν την έλευση των Αφησιανών προσφύγων
Αρχαία και βυζαντινή ΣάρτηΗ αρχαία Σάρτη
Στο δεύτερο πόδι της Χαλκιδικής, τη Σιθωνία, ιδρύθηκε κατά τον 8ο αιώνα π.Χ. η αρχαία Σάρτη, μία από τις αποικίες που δημιούργησαν οι κάτοικοι της Χαλκίδας στις ακτές της περιοχής. Σύμφωνα με την παράδοση, η πόλη πήρε το όνομά της από τον βασιλιά Σάρτιο, ενώ η Σιθωνία οφείλει το όνομά της στον μυθικό Σίθωνα, γιο του Ποσειδώνα.
Το 480 π.Χ., σύμφωνα με τον Ηρόδοτο, από τη Σάρτη πέρασε ο στόλος του Πέρση βασιλιά Ξέρξη κατά την εκστρατεία του εναντίον της Ελλάδας.
Στα τέλη του 5ου αιώνα π.Χ., η Σάρτη συμμετείχε, μαζί με άλλες πόλεις της Χαλκιδικής, στη δημιουργία του Κοινού των Χαλκιδέων, μιας ισχυρής συμμαχίας με επικεφαλής την Όλυνθο, η οποία διαλύθηκε το 379 π.Χ. από τους Σπαρτιάτες.
Τα ευρήματα των πρόσφατων αρχαιολογικών ανασκαφών αποκάλυψαν σημαντικά κατάλοιπα της αρχαίας Σάρτης, επιβεβαιώνοντας τη θέση της πόλης και φωτίζοντας άγνωστες πτυχές της ιστορίας της.
Αργότερα προσχώρησε στη Β΄ Αθηναϊκή Συμμαχία. Καταστράφηκε όμως λίγες δεκαετίες αργότερα, όπως και πολλές ακόμη πόλεις της Χαλκιδικής, από τα στρατεύματα του Μακεδόνα βασιλιά Φιλίππου Β΄ κατά την επέκταση του μακεδονικού κράτους. Παρά την καταστροφή της, οι αρχαιολογικές έρευνες δείχνουν ότι η πόλη δεν εγκαταλείφθηκε, αλλά συνέχισε να κατοικείται και στους επόμενους αιώνες.
Η βυζαντινή Σάρτη
Αιώνες αργότερα, τον 14ο αιώνα μ.Χ., οι ιστορικές πηγές αναφέρουν στην ίδια περιοχή έναν οικισμό με το όνομα «Ο Σάρτης», ο οποίος αποτελούσε κτήμα της Ιεράς Μονής Ξηροποτάμου του Αγίου Όρους.
Πιθανότατα κατά τον 17ο αιώνα, ο οικισμός εγκαταλείφθηκε εξαιτίας των πειρατικών επιδρομών και οι κάτοικοί του εγκαταστάθηκαν στο ασφαλέστερο γειτονικό χωριό της Συκιάς.
Από τότε και έως τις αρχές του 20ού αιώνα, μοναδικοί κάτοικοι της περιοχής ήταν οι μοναχοί και οι εργάτες των δύο αγιορείτικων μετοχίων, της Ιεράς Μονής Ξηροποτάμου και της Ιεράς Μονής Αγίου Παύλου, στα οποία ανήκε ολόκληρη η έκταση της σημερινής Σάρτης.
Η ακριβής θέση της βυζαντινής Σάρτης παραμένει μέχρι σήμερα άγνωστη.
Τα μετόχια της Ιεράς Μονής Ξηροποτάμου και της Ιεράς Μονής Αγίου Παύλου αποτέλεσαν για αιώνες το διοικητικό και οικονομικό κέντρο της περιοχής και συνδέονται άμεσα με τη γέννηση της σύγχρονης Σάρτης.
Η αναγέννηση της Σάρτης
Η Νέα Αφησιά και η Σάρτη σήμεραΆφιξη της πρώτης ομάδας προσφύγων
Οι πρώτες οικογένειες φτάνουν από το Λαύριο και εγκαθίστανται προσωρινά στα κτίρια του Μετοχίου της Ιεράς Μονής Ξηροποτάμου.
Άφιξη της δεύτερης ομάδας προσφύγων
Η δεύτερη ομάδα προσφύγων εγκαθίσταται σε σκηνές στην περιοχή όπου βρίσκεται σήμερα το νέο Δημοτικό Σχολείο.
Δημιουργία του συνοικισμού Νέας Αφησιάς
Με την ολοκλήρωση της ανέγερσης των πρώτων κατοικιών, οι οικογένειες εγκαθίστανται στον νέο προσφυγικό οικισμό της Νέας Αφησιάς.
Η Νέα Αφησιά μετονομάζεται σε Σάρτη
Με το Διάταγμα της 2ας Φεβρουαρίου 1929 (ΦΕΚ Α΄ 44/1929), ο συνοικισμός Νέα Αφησιά αναγνωρίζεται ως αυτοτελής κοινότητα με την ιστορική ονομασία Σάρτη.
Η Νέα Αφησιά
Σε αυτόν τον έρημο αλλά πανέμορφο τόπο, που έμοιαζε τόσο πολύ με τη χαμένη πατρίδα τους, οι Αφησιανοί πρόσφυγες αποφάσισαν να δημιουργήσουν ένα νέο ξεκίνημα, ιδρύοντας έναν από τους είκοσι επτά νέους προσφυγικούς οικισμούς της Χαλκιδικής. Στη νέα τους πατρίδα έδωσαν το όνομα που κρατούσε ζωντανή τη μνήμη της παλιάς: Νέα Αφησιά.
Παραμονές Χριστουγέννων του 1924, οι πρώτες οικογένειες έφτασαν από το Λαύριο και φιλοξενήθηκαν στα κτίρια του Μετοχιού για σχεδόν δύο χρόνια. Μέσα σε δύσκολες συνθήκες, αντιμετώπισαν την πείνα, την ελονοσία και τις κακουχίες της προσφυγικής ζωής, μέχρι να ολοκληρωθεί η κατασκευή των νέων κατοικιών.
Χωρίς να το γνωρίζει, η Επιτροπή Αποκατάστασης Προσφύγων (Ε.Α.Π.) σχεδίασε και έκτισε τον νέο οικισμό ακριβώς πάνω στη θέση της αρχαίας Σάρτης, γεγονός που επιβεβαιώθηκε από τις αρχαιολογικές ανασκαφές των τελευταίων ετών.
Μέσα σε λίγες μόλις δεκαετίες, οι Αφησιανοί μετέτρεψαν έναν αφιλόξενο αλλά γοητευτικό τόπο σε ένα ζωντανό ψαροχώρι και, αργότερα, σε έναν από τους σημαντικότερους τουριστικούς προορισμούς της Χαλκιδικής.
Η Νέα Αφησιά. Ένα ταξίδι στον χρόνο μέσα από το φωτογραφικό αρχείο του Ιστορικού Λαογραφικού Μουσείου Σάρτης.
Δεκαετίες 1940-1960.
Η Σάρτη σήμερα
Η Σάρτη είναι ένας τόπος όπου η ιστορία συναντά τη φύση. Το απέραντο γαλάζιο του Αιγαίου, οι χρυσαφένιες παραλίες, τα πευκόφυτα βουνά και το επιβλητικό τοπίο της Σιθωνίας δημιουργούν έναν προορισμό μοναδικής ομορφιάς.
Σήμερα, η Σάρτη αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους τουριστικούς προορισμούς της Χαλκιδικής, υποδεχόμενη επισκέπτες από κάθε γωνιά του κόσμου, χωρίς να χάνει τον αυθεντικό χαρακτήρα, τις παραδόσεις και τη ζεστή ελληνική φιλοξενία που τη διακρίνει.
